�’�sht� gramatika?
Gramatika thjesht �sht� m�nyra e lidhjes t� fjal�ve me nj�ra-tjetr�n.
Imagjinoni p�r nj� �ast nj� amerikan q� sapo ka filluar t� m�soj� shqip. Ai ju thot�:
Shqipe jam i v�shtir�.
Natyrisht, ai po k�rkon t� thot� “Shqipja �sht� e v�shtir�” por ai nuk i ka m�suar ende rregullat e shqipes, dhe prandaj fjal�t e tij nuk jan� t� lidhura mir�. Me fjal� t� tjera, ai nuk di gramatik�.
M� posht� �sht� nj� shikim i shpejt� i disa koncepteve t� gramatik�s shqipe. Q�llimi i diskutimit t� m�posht�m �sht� rifamiliarizimi me disa terma gjuh�sor� t� nevojsh�m.
Parashtesat, prapashtesat, mbaresat, etj.
Parashtesat i shtohen p�rpara nj� fjale tjet�r. Fjala e re e krijuar n� k�t� m�nyr� mund t� ket� kuptim krejt tjet�r. P�r shembull:
p�r + punoj = p�rpunoj
p�r + flas = p�rflas
para + paguaj = parapaguaj
n�n + �moj = n�n�moj
zh + dukem = zhdukem
sh + qep = shqep
N� m�nyr� t� ngjashme, prapashtesat i shtohen rr�nj�s t�nj� fjale tjet�r nga pas. Fjala e re e krijuar n� k�t� m�nyr� zakonisht ka nj� kuptim t� ndrysh�m, por t� af�rt me fjal�n fillestare. P�r shembull:
Angli + isht = anglisht
g�zoj + uesh�m = g�zuesh�m
Mbaresat jan� di�ka tjet�r. Mbaresa �sht� pjes� e fjal�s q� ndryshon gjat� p�rdorimit n�p�r fjali t� ndryshme, por q� nuk e ndryshon kuptimin e fjal�s. P�r shembull:
un� puno~j
ti puno~n
ai/ajo puno~n
ne puno~jm�
ju puno~ni
ata/ato puno~jn�
Pjesa e fjal�s q� mbetet kur hiqet mbaresa quhet rr�nj�. Rr�nja bart kuptimin e fjal�s.
N� anglisht parashtes�s i thon� prefix;prapashtes�s i thon� suffix;mbares�s i thon� ending;rr�nj�s i thon� stem.
Emrat
Emrat jan� etiketa zanore q� u vihen sendeve, gjallesave, veprimeve, dhe gj�rave abstrakte. Nga nj� shembull p�r �do rast: lib�r, mace, ecje, krijimtari.
N� shqip, emrat mund t� jen� n� numrin nj�j�s ose n� numrin shum�s(p�r shembull nj�j�s: lib�r; shum�s: libra).Emrat mund t� jen� t� gjinis� fem�rore ose t� gjinis� mashkullore (p.sh.: lib�r �sht� i gjinis� mashkullore; fletore �sht� e gjinis� fem�rore).Emrat mund t� jen� n� trajt�n e shquar ose n� trajt�n e pashquar (p.sh.: trajta e pashquar: lib�r; trajta e shquar: libri).Emrat lakohen dhe mund t� jen� n� nj� nga 5 rasat e ndryshme: em�rore, gjinore, dhanore, kall�zore, rrjedhore (p.sh. lib�r, i/e librit, librit, librin).
N� anglisht, pun�t jan� shum� m� thjesht sesa n� shqip. N� anglisht, emrat nuk kan� gjini dhe nuk lakohen. Numri shum�s formohet thjesht duke i shtuar ‘s’ n� fund nj� fjale (p.sh. book, books). Trajta e shquar formohet duke vendosur fjal�n ‘the’ p�rpara emrit.
N� anglisht emrit i thon� noun. Trajt�s t� shquar i thon� definite, trajt�s t� pashquar i thon� indefinite. Numrit nj�j�s i thon� singular, numrit shum�s i thon� plural. Gjini nuk ka.
Foljet
Foljet jan� fjal� q� tregojn� veprim, fjal� q� tregojn� se di�ka �sht� duke b�r� vaki. Shembuj: shkruaj, eci, �nd�rroj, m�soj, punoj.
Gramatika e foljeve shqipe �sht� pun� fort e ngat�rruar. N� shqip, foljet mund t� jen� n� nj� nga 6 m�nyrat e ndryshme: d�ftore, habitore, lidhore, kushtore, d�shirore, dhe urdh�rore.M�nyrat kan� koh�, koh�t kan� veta e numra. P�r shembull, folja ‘qenkan’ �sht� n� m�nyr�n habitore, koha e tashme, veta e tret�, numri shum�s. N� vet�n e par� nj�j�s t� m�nyr�s d�ftore, koha e tashme, kjo folje shnd�rrohet n� ‘jam’. Mjer� ata t� huaj q� duan t� m�sojn� shqip!
P�r fat, foljet e anglishtes jan� m� t� thjeshta. Foljet e anglishtes mund t� ken� vet�m nj�r�n nga k�to mbaresa: ‘s’, ‘ed’, ose ‘ing’. Nj� shembull:
worked = punova, punove, punoi, punuam, punuat, punuan, punuar
working = duke punuar
works = [ai/ajo] punon
Nga shembulli i m�sip�rm, natyrsh�m lind pyetja: Kur e shikon fjal�n ‘worked’, si e merr vesh se �’kuptim ka? P�rgjigjja �sht� se kuptimi i �do fjale, n� �do gjuh�, varet nga fjal�t e tjera q� e rrethojn�. Holl�sit� do t’i gjeni n� kapitujt e m�vonsh�m.
Foljes n� anglisht i thon� verb. M�nyr�s i thon� mood, koh�s i thon� tense, vet�s i thon� person. Numrit nj�j�s i thon� singular, numrit shum�s i thon� plural.
T� tjera
Ndajfoljes i thon� adverb. Ndajfoljet jan� fjal� q� tregojn� se si, qysh, sa, kur, ku,…. ndodhin gj�rat! Shembuj nga shqipja: mir�, keq, bukur, shum�, pak, her�t, shpejt, aty, k�tu.
Mbiemrit i thon� adjective. Mbiemrat jan� fjal� q� tregojn� cil�si. Shembuj nga shqipja: i gjat�, e bukur, i madh, e vog�l, etj.Mbiemrat n� shqip vendosen pas emrave, kurse n� anglisht vendosen p�rpara emrave. P�r shembull, n� shqip ne themi:
Vajz� e bukur
ku ‘vajz�’ �sht� emri, dhe ‘e bukur’ �sht� mbiemri, i vendosur pas emrit. N� anglisht thuhet: Pretty girl
ku ‘pretty’ �sht� adjective, mbiem�r, q� do t� thot� ‘i/e bukur’, kurse ‘girl’ �sht� noun, em�r, q� do t� thot� ‘vajz�’.
P�remrit n� anglisht i thon� pronoun. Ashtu si n� shqip, edhe n� anglisht ka p�remra vetor�, personal pronouns. K�ta jan�:
ShqipAnglishtun�Itiyouai/ajohe/she, itnewejuyouata/ato they
P�remrave pronor� n� anglisht u thon� “mbiemra pronor�”, d.m.th. possessive adjective.
Parafjal�s i thon� preposition. Shembuj parafjal�sh nga shqipja: te, n�, me, prej. Shembuj parafjal�sh nga anglishtja: in, on, into, at, to, with, etj.
Num�rorit i thon� numeral. Pasthirrm�s i thon� interjection.
Fundi i faqes. 20020501.
